Literature

Abagusii Proverbs ( unexplained)

A

1. Abakungu nabaya ko nemenwa yabasaririe
2. Abakwete mbayererete.
3. Abamura banga abagaka, bagecha emiobo
4. Amang’ana mbeo
5. Amarwa namabe, agera gwaita oyomino ko mambia gweitia.
6. Amatuko onsi tari omokubio
7. Amatuko ya omoibi ne’merongo ene
8. Ase abagaka bare n’gana tiyanya gosareka

B

1. Bagenki bakwa nabitonga bire motwe
2. Bako tibanya goitekania kenyinga
3. Bana bake nchoke nyeregani
4. Bange mbaya ko bakaria kiane nkaigwa bobe
5. Banto bamo mbachayani
6. Beka motangi bioma ko’mogati arorere
7. Bikone mbikone ko sasati eibora mache
8. Binto mbia ontigeire na ontigeire agatigera onde
9. Binto mbia ng’ora nsaga saga bikwanga
10. Bobisi mbwa monto omo
11. Bogiri bwa meseke mosomba oroche okoria
12 Boiko bwa bande nkenama gesabire
13. Bomura mbwa otarochi
14. Bonda irareri ( mboonchorerani)
15. Borabu nswenta
16. Bororo mbwanyene amate enchana bosa igo
17. Borema igoro bore
18. Boterere mbori momura
19. Boko bogokuba nabwo bogocha bwaba
20. Bwanchani mbwa maiso ne’mioyo etamanyaini
21. Bwanchani mbwa mweri ko’mosunte bwaregana
22. Bwata mono eki ore nakio

C

1. Chiesa bonyankanga tochiesa bonubi
2. Chinguru chia omomura nchogu eqwati mbaara
3. Chinguru na makonde akoria
4. Chinko chire mbarabare chiaseka enchi chire riko
5. Chiomata chikoria bara moisia
6. Chinko chia guota chiaetania ba enda emo
7. Chisemi nyuma chire


E


1. Ebiao nkunyunyu ebiabande nsongora igoti
2. Eeri ibere tichianya koriseria amo
3. Egekoboko nke monwa are
4. Egekondo ngieiterete embura
5. Ekere ekiao tuserera
6. Ekiao nakio kegokoria
7. Eki giancheirwe insaiga no igoro giancherwe
8. Ekigiasereire inchera maate kerigerie nchera rogoro
9. Eki okorema nakio okogesa
10. Eria mage tiyanya konora
11. Engareka yagerete bokayia
12. En’gombe yarenge ya omonyene yaroka omonyeyi tata
13. Ense yabande nkenama gesabire
14. Etakana tiga echabumbe ko gicha techikoiba
15. Enyongo ngesieri egwatekera
16. Ensese ‘mbe n’yangori ntambe
17. Enyekoganya tiyanya kwoma
18. Eyekoroma ngete egosererwa
19. Eyekorwa magega etang’ane, eyetang’aine ebuchoke
20. Eyekwana nero ekoegwa emori

G

1. Gambera omuya togambera omobe
2. Gesere giachencha Iberia no Iberia giachencha Gesere
3. Gesomo giakinia ko tigekong’ainyia
4. Getutu kere maiso
5. Geutere giote gekobamboka gekobambokere
6. Gokora buya ngosaria
7. Gokwana mono nkwagorera mbori mato
8. Gosaba tikong’ana koiba
9. Gosori iyamwabo mariga
10. Gotebiwa nigo tikong’ana kwerorera
11. Gwaita egesimba na engoko
12. Gwatama chinchogu kwaumera cheng’era
13. Gwatusia gwatiga egwoka


I

1. Ikongo ndianya kwebeka ngori
2. Inda ndongi ereta morogi ereta moibi
3. Isosa igiya tirianya kwama kerandi
4. Itinge naring’anya tirianya kweba itongo ikoro
5. Ituko rimo ndioro

K

1. Kebe nkiao
2. Kenyabamo nyama yachire rino
3. Keumbu kia’re nkegundi boba
4. Kina bwerorere okage mbinde
5. Kina ngeonchoki
6. Kina nkiaria moragi okeragire
7. Ko chiatacha inchianywa
8. Koibora nkuya kwagera mokungu monyaka orokwa nting’ana
9. Kurera abamura bairane ngo’mbe ntoki nse

M

1. Mabeka mokeira ibega nkebera kwerenteire
2. Maiga abwatia nchera aika nka
3. Maiga nache akorete
4. Makweri makoro
5. Makweri tancheiri
6. Marina mbuya maika matamerana
7. Mbeba nyinge tichianya gokunya mong’anyi
8. Mbura nge’gi ng’eti
9. Mechie maburu
10. Mogani kia omwabo okwa motaka
11. Moibori omino nkerecha kere enyasi
12. Moigoto ntindo
13. Moiseke tari bogeni
14. Moisia ominto bwata rotanga naiche nyimbo tokogenda togwenere
15. Mokia n’geria
16. Mokogoti imokombi nyongo
17. Mokungu mworo mororere mogondo
18. Momenyi book no yonga gisore
19. Mominchoria imi tan’gania mosera ibu
20. Momura akero are sobo nanga rirubi nyamon’gento
21. Moneke tori igwa
22. Mon’gainwa tari monene
23. Monto gokoroka mwana nogokorama
24. Monto monene ndiogo
25. Monto Tanya korwa morominta oye
26. Monto tanya kweibora
27. Monto tanya gwetogia
28. Monwa tari nguru
29. Moremia nomo abaria mbange
30. Morero oibora ibu
31. Moria mono tari isankwa
32. Mosacha kare moyo nogo anga ritiro rire enyasi
33. Moserengeti ore eero ngetiro kwerenteire
34. Mosomba n’ongoru
35. Moyo muya orusia ngombe serere
36. Muma muma ekoria omoro etiga egete
37. Mwinyora ba inani
38. Mwanya baiseke bange tanya koborwa insega
39. Mwanyabanto yaumerana ko bitunwa tibikoumerana
40. Mwaraire ‘gote bwakire


N


1. Nachia koigama omouru ko amatoima anyara
2. Narangereriwa mana anchoke ko makinda tare aroro
3. Nare gokwana omogwasi ko ‘mokeira nokoira
4. Narenge konyaria nonyora no’nde okonyaria
5. Ndwari ere mobere omonto ngesomo ere
6. N’gende emo yaibora igana
7. N’gera ntindi tiyanya korosigwa ngubo
8. Nguba emo tiyanya koira ngobe roche
9. Nguru chia momura nchogu egwatia mbara
10. Nkonye boichire kaa ngokonye botwanetie
11. Nosia bonuke mboanda bogokuma
12. Nse yonsi masase
13. Ntetere ngiya tiyanya kwama mongo
14. Ntakana ekebwata buya ekaona
15. Nyama nke yakora bokima kee
16. Nyag’au na mbori tichianya koriseria amo
17. Nyagera ndotungi na emori yaye ndotungi
18. Nyimbo ya ‘are tiyanya goita ngiti
19. Nyoko naba kerema gose keromo nyoko
20. Nyomba ena kerama kerabu teri nabana
21. Nyantin’gore kanya gontegererania


O

1. Obogotu ngesanko ngokina kore okuya
2. Obomaene nigo bokoroma
3. Obwate omwabo obwatwa koboko ocha ka otabwati owmabo obwata moraa mwomo
4. Ochaga bangane banchanere amatati
5. Okeigwera nokuya kobwa chisenenu chie chin’gondi
6. Omogere noyomambia
7. Omokia noro en’geria
8. Omorogi ataragoita omogenki ogoitire
9. Omwana obande mamira makendu
10. Ona gesero tanya koborwa boraro
Ore nagesero tanya koborwa boraro
11. Ona gesire tanya koborwa iko
12. Ona riogi tari na in’gana
13. Ona rosiaga rwoge nere okoria enyama
14. Ore na mbere, arigie ekerubo ekegare atirerie
15. Osikere omomanyi asikere mwaboto
16. Oyomino nere okogoita
Oyomino nere ogokoria

R

1. Rerondero itimbo riegonkire
2. Ritinge mbotulo rikonganya

S

1. Segi teri maiso
2. Semi ten’gana nguru
3. Sese teri bogeni
4. Sinywa koruga otamere nko mbese


T

1. Tanga koibora nkorerere
2. Tangori baba ngesire ekero embura egotwa ogwatia
3. Tata na baba na’abaya ko mbito bikobora
4. Tiana masetoka totiana maseta
5. Tibwatorera nyoni maiga
6. Tiga borare sira
7. Tiyanya gokwa etaberegeti getondo
8. Togenda enyoni no omonengwe
9. Togosamba nyimbo ibere
10. Toita monto ita mbori tonywe mosori
11. Tonaria omogere borere
12. Tonia otige agotioka
13. Torusia oyomino egento eriso otarerusia
14. Tosanera mokamomura otaramorora
15. Tosaria korwa ase okorwa
16. Totogia momura kieni motogi nkoro


Y

1. Yabekire ekuri monwa
2. Yare gokia yanga ko’matiebo oyesaririe