Home Literature
Gusii Literature
Abagusii Provers -Part 1 ( Explained) PDF Print E-mail
Written by MOkua Nyamwancha ( Dallas, TX)   
Saturday, 30 June 2007 15:06

Mominchori 'imi tang'ana more 'ibu:

Mominchori refers to an early riser while mosera ibu refers to a person who keeps in-doors. Rimi is morning dew. It therefore means that a person who rises up early and goes out braving the morning dew is much better economically than one who remains at home, feels lazy to venture out there to fend for himself. Lesson: We should all strive to excel and avoid laziness.

'Keumbu kiaare nkegundi 'moba:

Ekeumbu is the ant hill in which mushrooms flourish. In essence, ekeumbu which is distant tends to be forgotten hence the mushrooms end up rotting. It therefore implies that it is easier to tend to something within our reach more effectively than one that is miles away.

Nyama 'nke yaria bokima 'kee:

Ekee is that traditional bowl woven out of chimboba chia obori. Until recently, this was the sole plate and bowl used by our fore-fathers in ugali and other stuff. It means literally that small piece of meat can consume large quantity of ugali. The real hidden meaning is that something you might refer as a small issue can cause untold damage.

'Mwana obande, 'mamiria makendu:

It means that one first and foremost attends to issues affecting him as a person before he can think of neighbour.

Ebiabande nsongora igoti, ebiao nkunyunyu:

When a situation arises that you are eating/feasting at a friend's place, you are very ready and willing to attend. But when it is your turn to give, you are unwilling. We should be generous and give with happiness just as we are willing to receive.

Abange mbaya, nekero bariete kiane nkaigwa bobe:

When you have some problem, you feel good when many people come and assist in the spirit of unity. The problem is shared and happiness prevails. But, when the many people come to eat from you, you tend to be offended because you will spend a lot.

Enda n'esese:

Esese is a dog and enda is stomach. Refers to a situation where you eat and forget that there is no tomorrow. Eat and keep some for a rainy day. However much you eat, you will certainly feel hungry.

Bwanchani mbwa 'maiso, n'emioyo etamanyaini:

Obwanchani is love. People tend to have their inner feelings to themselves even if they appear friendly and helpful. Beware of two-faced friends who pretend to be your friends while they hate you inside.

Mosomba n'onguru:

A good servant is one who works hard for he will reap some benefits out of his hard work and patience. Encourages those who are employed to work hard in order for them to survive lest they get fired at the slightest mistake.

Egiasireire nchera rogoro kerigerie nchera maate:

When you have lost something, it is prudent for you to expand your search, not necessarily at the spot where you misplaced it. For instance, when you have lost a woman to another man, look for another at another place.

Geutere giote gekobamboka gekobambokere:

Being nice to a person has a price. When he gets up and is able to support himself, more often than not turns against you. Beware.

Omosacha neritiro rire nyomba:

In a household, the husband is like a pillar of that house. His importance cannot be disputed and therefore he should be given his due respect. Without him things can not run smoothly. Wives are warned to accord their husbands their due respect and integrity.

Borabu nswenta

When you leave a place and promise to come back in no time, beware because you never know what you will incur just after getting out of sight. In most cases, you end up taking more time to return than you promised.

Amasikani nabuete chiseneni chieching'ondi

It is gratifying to maintain respect towards other people and to yourself. A sheep's tail has some very delicious meat yet it cannot equal respect.

Marina marina maya, maika matamerana

It is easier to climb up a tree than to descend. Likewise, it is easier to create a problem than it is to find yourself out of the same.

Momenyi boko noyonga Gisore.

Gisore was a polite man who was liked by all and sundry. When you are housed or accommodated by people, you have to live and behave just as well as Gisore. This will encourage your host to keep accommodating you till you leave most likey on your own accord.

Binto mbiang'ora, nsagasaga bikwanga

If you want good results, do something slowly but carefully. Speed often makes you overlook stupid mistakes.

Nyasi nere namato

Walls have ears. Avoid talking ill of people thinking that no one is hearing. Whatever you say, know that it will filter through to someone sooner or later. Same as getutu nkemaiso.

Egetakoria ngetakonyora

This is like a curse. Means one does not wish you well at all. If you evade trouble, then there was no trouble at all.

Obwate omwabo, obwatwa koboko ocha ka, otabwati omwabo obwata 'moraa mwomo:

This refers to situations where people tend to get favours from friends and relatives when trouble strikes. In contrast, those who have no one to look to often get nothing and end up in problems. Omoraa omwomo( dry plant) implies hardship.

Nguru chia 'momura, nchogu egwatia 'mbara:

This proverb is used to stress the importance of a male child in a homestead. He is likened to an elephant in the sense that he is strong by nature and will be able to fight and protect the family when need arises.


Add a comment
Last Updated ( Sunday, 01 July 2007 21:14 )
 
Gusii Provers Part 2 ( Explained) PDF Print E-mail
Written by A. Ogeto   
Saturday, 30 June 2007 15:02

Banto bamo mbachayani Oko n’okorabana Banto bamo tibana gokwana bareng’anie. Nigo momura omino aragokwane eng’encho etaisani. Naye nabo oramokwane engencho etaisaini. Agwo bono nao echayo ekorwera. Kwamochaya n’ere ogochaya.
Momura omino, gose omonto o nka tomogokwana nkwano moneng’anie, korende omonto omoao, mokwane moreng’anie. Igo abanto bare ensemo baetie ng’a abanto abamo mbachayani, “Igwa buna yarebe agokwana, na nyagete n’ere igwa buna agokwana.”


Banto mbamo maiso, n’emioyo etamanyaini Obo nobogechani
Nabo toroochaine amaiso ng’a mbuya tore komo n’aye, Nabo tokogosoria buya ase chinkwano twaigwana kegima. Korende ande omoyo oo nigo obwate ekerengererio kende gi’okongecha. Na nche gose nimbwate ki’ogokogecha. Ko bono eng’ana ng’aa eche korwera ase omonto gete; omoamate aetia, “A! nyarebe nche ndoche tibanchaini na nyagete. Igwa buna nyagete agonteebia na nyarebe n’ere buna naigwa akoboora.”o bono omagaaka oyo ochete gokwana eng’ana eye, nigo ayerengetie agateeba, “Ee, amaiso n’amaya, mbuya tokorigererania. Inee eng’ana ere omoyo ime titori koyerora, erio toyemanye.”

Banto mbaumerani, mbitunwa bitakoumerana Tokorera onde bobe, okage kaa timokonyarana.
Nigo orakorere nyarebe bobe okage kaa timogocha konyorana. Korende manya ng’a abanto mwanyabanto nigo bagotara ao ao. Igo kaa nabo oratookee mokoumerana na nyarebe otio, ase gete otarengereretie komonyora. Kero kende nabo orabe n’emechando engaki eyio, erio oganie ogokoonya kwaye. Korende ainyore obobe kwamokorerete.
Igo titobaisa gokaga ng’a nigo toteneine buna ebitunwa. Tiga tokorerane amaya botambe, na ande onsi, erio ankio tokoumerana twagokerana na gokoonyana, n’emioyo emiya.

Baturi mbaibi, mbauti batakoiba Oyore ang’e n’ere okonyora
Abauti nigo babwate enyongo yabo y’oboturi amo n’emeguba bagoutera. Omoremo obo omonene n’ogouta emeguba. Emeremo y’abaturi n’okobaraga na gotura ebioma. Igo omouti tari goika ebioma ang’e. Ere n’omoguba bwoka atarerete. Onye ebioma biarenge koibwa, omonto orenge ne ribaga ri’okobiba, n’omoturi.


Chiakumeire Moraa o Kiage, akama ng'ombe akama mbori Eye n'eng'areka y'abakungu
Abakungu mbanywomire babere omochie. Oyomo tomoroke Mosiara n'oyonde Moraa Moraa nare ne chiombe na n'ere enting'ana.
Mosiara n'ere nyagesase, omokungu nyambu mbe nonya n'omosacha akwangerera. Oyo nyagesase, mosacha tamoeti nibo ende. Igo ekero abageni bagocha omochie oyio, mwa Moraa bakoragererigwa, bagooka. Agwo abande baetia, "Timoroochi ebinto ase bire, nkagete mwa Moraa." Mosiara n'ere nabo akoboora ekero atarirwe na mogeni oye kwobwaye, ekero atari na gento kiya akomoa arie.

Chlnko chia gwota chiaurania aba nd'emo Echi ne chinsega
Agwo kare abanto nigo bagatenyire chinko bareta gesarate, gose saiga ase bamenyete. Bamura bamwabo nabo baramenye esaiga eyemo. Aba nabo barachake gokorerana chinsega chi'ogotenya chinko. Oyomo obo aise gochiererera tagotenya nko, oria ogotenya nabo mosuko aramokanie tabaisa gwota morero, nko chiaye chitaiyo chigouterwa. Igo bachake kwomana na kogechana. Omoerio oye bangane kegima. Egento kiabangania, ne chinko chia gwota.

Chiombe mbe na mbe, chiabutoire Nyankuru kiara n'enengo yoka ereo Oko n'ogweitia
Aba n'abamura bamwabo kegima, oyomo arenge korokwa Nyankuru, barwanererete chiombe chiabo, erinde Nyankuru akaromwa ekiara, n'oyomwabo gekamochia kobutoka.

Eamate n'englya ekogera mwana achega Oko n'okwabera
Omwana k'amochire ase eamate, nabo akogambigwa na kero kende bwaberwa. Nabo naende omwana oyio aranyonkanane amochere eamate eyio kabere nkaya. Korende naende emwabere, ekiagera n'omwana o nka.
Igo abanyene omwana oyio nabo baraimoke bateebe ng'a eamate n'engiya ekona kwabera omwana obo. Onye tari obuya bw'eamate, tanga omwana obo nkare akoreretwe amabe gose abareterere.

Eeri magwari n'yang'o? Otaroochi eng'ina Nyabl—mbe Oko n'okogwekana
Eeri gete nigo yarenge endwani mono. Agwo abanto bakayekumia mono. Abande bakarigia komanya omonyene, ko barooche ekobenga chieri chinde getii. Bagateebigwa ng'a eng'ina eeri eyio Nyabisembe. Eyio n'engombe yarenge enene mono getii. Igo abande bagateeba ng'a eeri eyio nigo egwete eng'ina, eye nero yabuete echinde chionsi getii.

Eki'ogosimeka nakio okogesa Eki'ogosaba nakio okoegwa
Abana bao chingencho n'echiao bakobogoria. Mokomoni tona kwama nkorogoinwa, na mokorogoinwa tona kwama nkomoni.


Eki'omogoko n'omwana ogetoire Oko n'okwagorera

Omonto omogoko nabo arae omwana egento gose endagera. Igo omwana oyio nabo aragere onde bwensi riarenge komo anyore egento ekio, gose endagera eyio, atare gocha koyenyora ere bweka. Abanto bakarwao bagaetia ng'a onye tari omwana tanga kia mogoko tigekonyorwa achachi. Omwana n'ere okogera twakenyora.

Embunde yaitete Onchong'a na Matara omwabo, n’amagachi egachire
Eke n'egesiomba, gose ekioge gi'esegi kegachire
Eamate gete eise goita omonto bwe riiga rindc, nigo egesiomba gekogachwa goika kaa riiga erio na rirorio riite omonto bw'eamate eyio. igo ritimo riria baiterete, nabo rigocha riabairancra kobaita.
Ritimo narita omonto tiriri gotugutwa. Nigo rikogachwa na mosuko riacha riaita onde.


Add a comment
Last Updated ( Sunday, 01 July 2007 21:14 )
 
Abagusii Proverbs ( unexplained) PDF Print E-mail
Written by Source: Nyake ( San Fransisco, CA)   
Saturday, 30 June 2007 14:58

A

1. Abakungu nabaya ko nemenwa yabasaririe
2. Abakwete mbayererete.
3. Abamura banga abagaka, bagecha emiobo
4. Amang’ana mbeo
5. Amarwa namabe, agera gwaita oyomino ko mambia gweitia.
6. Amatuko onsi tari omokubio
7. Amatuko ya omoibi ne’merongo ene
8. Ase abagaka bare n’gana tiyanya gosareka

B

1. Bagenki bakwa nabitonga bire motwe
2. Bako tibanya goitekania kenyinga
3. Bana bake nchoke nyeregani
4. Bange mbaya ko bakaria kiane nkaigwa bobe
5. Banto bamo mbachayani
6. Beka motangi bioma ko’mogati arorere
7. Bikone mbikone ko sasati eibora mache
8. Binto mbia ontigeire na ontigeire agatigera onde
9. Binto mbia ng’ora nsaga saga bikwanga
10. Bobisi mbwa monto omo
11. Bogiri bwa meseke mosomba oroche okoria
12 Boiko bwa bande nkenama gesabire
13. Bomura mbwa otarochi
14. Bonda irareri ( mboonchorerani)
15. Borabu nswenta
16. Bororo mbwanyene amate enchana bosa igo
17. Borema igoro bore
18. Boterere mbori momura
19. Boko bogokuba nabwo bogocha bwaba
20. Bwanchani mbwa maiso ne’mioyo etamanyaini
21. Bwanchani mbwa mweri ko’mosunte bwaregana
22. Bwata mono eki ore nakio

C

1. Chiesa bonyankanga tochiesa bonubi
2. Chinguru chia omomura nchogu eqwati mbaara
3. Chinguru na makonde akoria
4. Chinko chire mbarabare chiaseka enchi chire riko
5. Chiomata chikoria bara moisia
6. Chinko chia guota chiaetania ba enda emo
7. Chisemi nyuma chire


E


1. Ebiao nkunyunyu ebiabande nsongora igoti
2. Eeri ibere tichianya koriseria amo
3. Egekoboko nke monwa are
4. Egekondo ngieiterete embura
5. Ekere ekiao tuserera
6. Ekiao nakio kegokoria
7. Eki giancheirwe insaiga no igoro giancherwe
8. Ekigiasereire inchera maate kerigerie nchera rogoro
9. Eki okorema nakio okogesa
10. Eria mage tiyanya konora
11. Engareka yagerete bokayia
12. En’gombe yarenge ya omonyene yaroka omonyeyi tata
13. Ense yabande nkenama gesabire
14. Etakana tiga echabumbe ko gicha techikoiba
15. Enyongo ngesieri egwatekera
16. Ensese ‘mbe n’yangori ntambe
17. Enyekoganya tiyanya kwoma
18. Eyekoroma ngete egosererwa
19. Eyekorwa magega etang’ane, eyetang’aine ebuchoke
20. Eyekwana nero ekoegwa emori

G

1. Gambera omuya togambera omobe
2. Gesere giachencha Iberia no Iberia giachencha Gesere
3. Gesomo giakinia ko tigekong’ainyia
4. Getutu kere maiso
5. Geutere giote gekobamboka gekobambokere
6. Gokora buya ngosaria
7. Gokwana mono nkwagorera mbori mato
8. Gosaba tikong’ana koiba
9. Gosori iyamwabo mariga
10. Gotebiwa nigo tikong’ana kwerorera
11. Gwaita egesimba na engoko
12. Gwatama chinchogu kwaumera cheng’era
13. Gwatusia gwatiga egwoka


I

1. Ikongo ndianya kwebeka ngori
2. Inda ndongi ereta morogi ereta moibi
3. Isosa igiya tirianya kwama kerandi
4. Itinge naring’anya tirianya kweba itongo ikoro
5. Ituko rimo ndioro

K

1. Kebe nkiao
2. Kenyabamo nyama yachire rino
3. Keumbu kia’re nkegundi boba
4. Kina bwerorere okage mbinde
5. Kina ngeonchoki
6. Kina nkiaria moragi okeragire
7. Ko chiatacha inchianywa
8. Koibora nkuya kwagera mokungu monyaka orokwa nting’ana
9. Kurera abamura bairane ngo’mbe ntoki nse

M

1. Mabeka mokeira ibega nkebera kwerenteire
2. Maiga abwatia nchera aika nka
3. Maiga nache akorete
4. Makweri makoro
5. Makweri tancheiri
6. Marina mbuya maika matamerana
7. Mbeba nyinge tichianya gokunya mong’anyi
8. Mbura nge’gi ng’eti
9. Mechie maburu
10. Mogani kia omwabo okwa motaka
11. Moibori omino nkerecha kere enyasi
12. Moigoto ntindo
13. Moiseke tari bogeni
14. Moisia ominto bwata rotanga naiche nyimbo tokogenda togwenere
15. Mokia n’geria
16. Mokogoti imokombi nyongo
17. Mokungu mworo mororere mogondo
18. Momenyi book no yonga gisore
19. Mominchoria imi tan’gania mosera ibu
20. Momura akero are sobo nanga rirubi nyamon’gento
21. Moneke tori igwa
22. Mon’gainwa tari monene
23. Monto gokoroka mwana nogokorama
24. Monto monene ndiogo
25. Monto Tanya korwa morominta oye
26. Monto tanya kweibora
27. Monto tanya gwetogia
28. Monwa tari nguru
29. Moremia nomo abaria mbange
30. Morero oibora ibu
31. Moria mono tari isankwa
32. Mosacha kare moyo nogo anga ritiro rire enyasi
33. Moserengeti ore eero ngetiro kwerenteire
34. Mosomba n’ongoru
35. Moyo muya orusia ngombe serere
36. Muma muma ekoria omoro etiga egete
37. Mwinyora ba inani
38. Mwanya baiseke bange tanya koborwa insega
39. Mwanyabanto yaumerana ko bitunwa tibikoumerana
40. Mwaraire ‘gote bwakire


N


1. Nachia koigama omouru ko amatoima anyara
2. Narangereriwa mana anchoke ko makinda tare aroro
3. Nare gokwana omogwasi ko ‘mokeira nokoira
4. Narenge konyaria nonyora no’nde okonyaria
5. Ndwari ere mobere omonto ngesomo ere
6. N’gende emo yaibora igana
7. N’gera ntindi tiyanya korosigwa ngubo
8. Nguba emo tiyanya koira ngobe roche
9. Nguru chia momura nchogu egwatia mbara
10. Nkonye boichire kaa ngokonye botwanetie
11. Nosia bonuke mboanda bogokuma
12. Nse yonsi masase
13. Ntetere ngiya tiyanya kwama mongo
14. Ntakana ekebwata buya ekaona
15. Nyama nke yakora bokima kee
16. Nyag’au na mbori tichianya koriseria amo
17. Nyagera ndotungi na emori yaye ndotungi
18. Nyimbo ya ‘are tiyanya goita ngiti
19. Nyoko naba kerema gose keromo nyoko
20. Nyomba ena kerama kerabu teri nabana
21. Nyantin’gore kanya gontegererania


O

1. Obogotu ngesanko ngokina kore okuya
2. Obomaene nigo bokoroma
3. Obwate omwabo obwatwa koboko ocha ka otabwati owmabo obwata moraa mwomo
4. Ochaga bangane banchanere amatati
5. Okeigwera nokuya kobwa chisenenu chie chin’gondi
6. Omogere noyomambia
7. Omokia noro en’geria
8. Omorogi ataragoita omogenki ogoitire
9. Omwana obande mamira makendu
10. Ona gesero tanya koborwa boraro
Ore nagesero tanya koborwa boraro
11. Ona gesire tanya koborwa iko
12. Ona riogi tari na in’gana
13. Ona rosiaga rwoge nere okoria enyama
14. Ore na mbere, arigie ekerubo ekegare atirerie
15. Osikere omomanyi asikere mwaboto
16. Oyomino nere okogoita
Oyomino nere ogokoria

R

1. Rerondero itimbo riegonkire
2. Ritinge mbotulo rikonganya

S

1. Segi teri maiso
2. Semi ten’gana nguru
3. Sese teri bogeni
4. Sinywa koruga otamere nko mbese


T

1. Tanga koibora nkorerere
2. Tangori baba ngesire ekero embura egotwa ogwatia
3. Tata na baba na’abaya ko mbito bikobora
4. Tiana masetoka totiana maseta
5. Tibwatorera nyoni maiga
6. Tiga borare sira
7. Tiyanya gokwa etaberegeti getondo
8. Togenda enyoni no omonengwe
9. Togosamba nyimbo ibere
10. Toita monto ita mbori tonywe mosori
11. Tonaria omogere borere
12. Tonia otige agotioka
13. Torusia oyomino egento eriso otarerusia
14. Tosanera mokamomura otaramorora
15. Tosaria korwa ase okorwa
16. Totogia momura kieni motogi nkoro


Y

1. Yabekire ekuri monwa
2. Yare gokia yanga ko’matiebo oyesaririe


Add a comment
Last Updated ( Sunday, 01 July 2007 21:15 )
 
Gusii Sayings of the Wise PDF Print E-mail
Written by Kisii.Com Admin.   
Saturday, 30 June 2007 14:55
  • Bware gokia ko matiebo oyesaririe
  • Moserengeti Ore Ero Getiro ke'mogondo.
  • Otankori Omoke Nkominyoka Nkoruria Buna Aberia 'Mbeche
  • Ore No 'mwabo Obwatwa Koboko Oika Inka
  • Moneke tori uuga (riuga).
  • Gokonacha omoragia nokonye kwarengereirie.
  • Matebigwa nigo, tan'gana mwerorera.
  • Basacha mbana kobisana mbara.
  • Timorora bigocha mobiseke mbamura bigoita/bikorigia.
  • Ng'ombe yaito ebiare bwagi na ngoromomi k'abanchi baregana
  • Omokungu omworo moe oboremo bw'embororwa agwanka inse k'obwata omotwe
  • Mwana o moibori omino no'ndao!
  • Moseba ibu tang'ana keminchoria imi
  • Omomenyi oboko n'oyonga Gisore
  • Cheria bomosi? Abanto 'mba maiso, nemioyo etamanyaini
  • Semi teng'ana nguru
  • Ore n'omwabo obwatwa koboko ocha inka; otabwati o'mwabo obwata moraa mwomo.

(anyone willing to give depth explanation of these sayings?) Please contact the Webmaster for the update!
Add a comment
Last Updated ( Sunday, 01 July 2007 21:16 )
 
Gusii Riddles PDF Print E-mail
Written by Kisii.Com Admin.   
Saturday, 30 June 2007 14:54
Getandawiri?
Tega...!

1. Chugu chugu Mo!
richibu: Omonengwe.

2. Nindaa nind'aaria
richibu: Omorengari.

3. ...............
richibu: Rimama

4.Aaaa ndi?
richubu: Oboterere!

Add a comment
Last Updated ( Sunday, 01 July 2007 21:17 )
 
More Articles...
«StartPrev12NextEnd»

Page 1 of 2